Forensisch geneeskundige en sporenonderzoek

De forensisch geneeskundige kan in aanraking komen met allerlei sporen. Dit is mogelijk op verschillende momenten. Zo hoeft er van een vermoeden van een misdrijf nog geen sprake te zijn, maar evengoed kan er op last van (hogere) autoriteiten materiaal moeten worden afgenomen. Tot de verbeelding spreekt hierbij een bloedafname of afname van ander materiaal voor DNA-onderzoek.

Voor zover het sporen betreft ligt de nadruk op:

• sporen op een Plaats Delict (PD),
• afname van lichaamsmateriaal.

Het belang van sporen is groot, het risico op het vernietigen van sporen echter evenzeer. Het terughoudend optreden op de PD is dan ook van groot belang om eventuele sporen niet verloren te laten gaan of te vernietigen. Ongemerkt kan het handelen van de forensisch geneeskundige of andere betrokkenen grote gevolgen hebben voor sporen en/of onderzoek.
Overigens gaat eventuele hulpverlening aan slachtoffers altijd voor! Streef er dan wel naar om zo beperkt mogelijk de omgeving te veranderen en aangebrachte veranderingen terstond te melden aan de mensen van de technische recherche (TR). Verder moeten onderzoekingen met een ander doel dan hulpverlening worden uitgesteld.
Het kan voorkomen dat een forensisch arts als eerste op de PD is, hoewel in het algemeen de politie reeds ter plaatse is. Wacht in het algemeen op de aankomst van de TR. Het sporenonderzoek wordt uitgevoerd door de TR. Echter de forensisch geneeskundige heeft hierbij zeker een toegevoegde waarde. Als er goede afspraken zijn zal er ook gezamenlijk worden gewerkt. Als er nog geen betrokkenen aanwezig zijn, beperk activiteiten dan tot afschermen en observeren van objecten en de PD. Als er eventueel toch veranderingen zijn aangebracht, deel deze dan terstond mee aan een onderzoekend politieambtenaar.
Probeer een eventueel looppad te markeren en loop bij voorkeur langs een onlogische weg.
Indien er sprake is van één of meerdere lijk(en) op een PD zullen aan lijken ook sporen aanwezig zijn. Hiervoor wordt verwezen naar het protocol lijkschouw.

Afname van lichaamsmateriaal

1. Inleiding

De forensisch geneeskundige kan het verzoek krijgen voor de afname van lichaamsmateriaal. Dit verzoek komt van politie of justitie. Bij de afname gaat het om bloed, urine, wangslijmvlies of haren. De afname zal plaats vinden in het kader van opsporingsonderzoek. Dit zal plaats vinden in het kader van overtredingen van de WegenVerkeersWet (WVW) of in het kader van onderzoek naar diverse delicten als gewelds- en zedenmisdrijven, maar ook bij inbraken, overvallen of verkeersdelicten. Afname dient op de vast voorgeschreven wijze te worden verricht.

Deze werkwijzen voor afnameprocedures liggen vast in de Forensisch Technische normen (FT normen). Relevant bij de afname van lichaammaterialen ten behoeve van vergelijkend DNA onderzoek zijn de volgende normen: 250.01 (bloedafname) en 250.02 (wangslijmvliescellen of uitgetrokken hoofdharen).
Op grond van bepalingen in de WegenVerkeersWet (WVW), De ScheepvaartVerkeersWet en de Wet Luchtverkeer mag een bloedafname in het kader van een bloedalcoholconcentratie bepaling slechts geschieden door middel van een door een arts verrichte venapunctie. Indien een venapunctie niet mogelijk is vanwege infusen of het niet mogelijk zijn van een venapuntie vanwege het niet kunnen aanprikken dan dit rapporteren aan de (H)OVJ.

2. Afname van bloedmonsters

• De forensisch arts zal in de regel een verzoek tot bloedafname krijgen van de politie (in opdracht van Justitie).
• Het verzoek zal rechtstreeks via de GGD gaan of via de een door de organisatie afgesproken meldingsprocedure (in de regel een Centrale Post Ambulancevervoer of de meldkamer van de politie).
• Na de melding zal de arts ter plaatse gaan.
  In principe is de bloedafname in het kader van de WVW pas aan de orde als een verdachte geen blaastest kan ondergaan; in sommige gevallen zal de politie de forensisch geneeskundige verzoeken te beoordelen of de verdachte om medische redenen niet kan blazen; mocht dat niet zo zijn heeft men feitelijk te maken met een weigerende verdachte.
• Alvorens de bloedafname te doen kan een medische beoordeling plaats vinden waarbij het gaat om de toestand waarin een verdachte zich bevindt. Zijn er wellicht redenen waarom een bloedafname medisch gezien onwenselijk is? Moet er wellicht rekening gehouden worden met andere psychotrope stoffen?
• Indien er overgegaan wordt tot de bloedafname dan dient dit gestandaardiseerd te gebeuren. Van belang is om uitsluitend materialen vanuit de verschillende sets te gebruiken. Voor de praktische en technische uitvoering zij verwezen naar de bijlagen in de verschillende sets. Deze zijn gebaseerd op de Forensisch Technische normen.
• Wees voorzichtig met scherpe materialen en draag altijd handschoenen.
• Na de afname van monsters zal de nazorg bestaan uit verzorging van eventueel punctie- plaatsen en begeleiding van degene van wie bloed is afgenomen.
• Vervolgens wordt e.e.a. administratief afgehandeld.
• Bij een bloedafname in het kader van een bloedalcohol-bepaling is ook van belang om het looppatroon, de proef van Romberg, de pupillen en het gedrag te registreren. Verder is het van belang om ook zelf een verslag te maken van een de omstandigheden en de toestand van een verdachte. Het kan voorkomen dat tijdens een rechtszitting een forensisch geneeskundige gehoord kan worden.

Ten aanzien van de bloedproef is er jurisprudentie ontstaan:

• De arts hoeft zich op verzoek van de verdachte niet te legitimeren teneinde aan te tonen dat hij/zij arts is.
• De hoeveelheid bloed bedraagt ten minste twee en ten hoogste 10 milliliter bloed.
• Bij een verdachte die niet in staat is zijn wil kenbaar te maken omtrent zijn toestemming om bloed af staan, mag wel op de gebruikelijke manier bloed worden afgenomen en verzonden, maar de alcoholbepaling mag pas plaatsvinden nadat de verdachte hiertoe zijn toestemming heeft gegeven.
• De vereiste hoeveelheid bloed hoeft niet noodzakelijk d.m.v. één venapunctie te worden verkregen; de verdachte moet zich in voorkomende gevallen aan meer dan één venapunctie onderwerpen.
• Het oordeel wegens medische redenen af te zien van bloedafname berust bij de arts. Medische redenen kunnen zowel somatisch als psychisch van aard zijn.
• Godsdienstige redenen worden juridisch niet geaccepteerd als reden om bloedafname te weigeren.
• Het gebruik van materiaal anders dan uit een artikel 8 WVW-94-bloedblok is niet toegestaan.

Voor wettelijke achtergronden wordt verwezen naar de bijlagen 2,3, en 4.

De situatie kan zich voordoen, dat de Officier van Justitie verzoekt om bloed van een bewusteloos of overleden slachtoffer af te nemen. Bepaling mag pas plaats vinden na toestemming van de betrokkene of de nabestaanden van de bewusteloze/overledene tenzij het gaat om het vinden van sporen van een misdrijf.

Ten aanzien van bloedafname van een overledene is het van belang om te weten dat een overledene geen verdachte meer kan zijn. Afname staat dan uitsluitend ten doel om sporen van een misdrijf te vinden bedoeld als bewijsmiddel van een misdrijf. Een bloedafname bij een overledene is in feite een microsectie. Het verdient de voorkeur om bij een verzoek om bloedafname bij een overledene te vragen naar relevantie van de bloedafname. Als deze er is dan kan er beter geadviseerd worden om een volledige gerechtelijke sectie te laten verrichten.

3. Afname van bloed, wangslijmvlies of haren ten behoeve van vergelijkend DNA onderzoek

Sinds 1 september 1994 is er een aanvulling op het wetboek van strafvordering van kracht met voorzieningen ten behoeve van DNA-onderzoeken in strafzaken (art. 138a, 151a en 195 a t/m e WvSv).
Indien de arts om bijzondere medische redenen van mening is dat afname onwenselijk is, dan dient de opsporingsambtenaar dit onverwijld aan de Rechter-Commissaris te melden. Deze kan dan vervolgens bevelen ander celmateriaal in de vorm van wangslijmvlies of haren af te nemen.
Vergelijkend DNA-onderzoek kan slechts plaatsvinden na een schriftelijke opdracht van de Rechter-Commissaris of Officier van Justitie.

Overigens loopt momenteel een voorstel tot wetswijziging inzake DNA-onderzoek. Mocht dit op termijn worden geaccordeerd, betekent dit o.a.:

• dat niet bloed maar wangslijmvlies als 1^e keuze zal worden gebruikt;
• dat ook de verdachte schriftelijk zijn/haar toestemming moet geven.

Sporenonderzoek in het kader van zedenmisdrijven

In het kader van zedenmisdrijven zullen ook sporenmateriaal en monsters moeten worden afgenomen bij slachtoffer en/of bij verdachten.

• Bij monsterafname zijn er raakvlakken met de advisering bij zedenmisdrijven. Het voorkomen en/of behandelen van lichamelijke gevolgen en het verzamelen van sporenbewijsmateriaal voor justitie gaan vaak samen.
• Het is van belang voor het slachtoffer om forensisch medisch onderzoek te laten plaatsvinden door artsen die ervaring hebben met een dergelijk onderzoek. Een gecombineerd onderzoek door een behandelend arts (huisarts, gynaecoloog, kinderarts, dermatoloog) met aandacht voor curatieve aspecten, in samenwerking met een forensisch geneeskundige met aandacht voor juridisch relevante aspecten heeft hierbij de voorkeur.
• Voor het verzamelen van sporenmateriaal dient er systematisch gewerkt te worden. Er zijn zedensets ontwikkeld. Het veilig stellen van de monsters dient in stadia te gebeuren. Overleg met de behandelend arts is hierbij essentieel.
• Ten aanzien van het risico op contaminatie is het verstandig om sporenonderzoek en eventueel behandeling van zowel slachtoffer als verdachte niet op de zelfde plek en niet door dezelfde arts zowel het slachtoffer als een verdachte te laten onderzoeken.

Indien er een bevel wordt gegeven tot medewerking aan een afname van bloed, wangslijmvlies of haren is een verdachte verplicht hier gehoor aan te geven. Weigering hiervan is een misdrijf. Strafrechtelijk is het mogelijk dat afname met hulp van de sterke arm plaats vindt. Vanuit het medisch tuchtrecht is het nog maar de vraag hoe dit handelen gehonoreerd zou worden. In deze zin is het sterk persoonlijk wat nog acceptabel is. Bedenk dat de forensisch geneeskundige een eigen medische verantwoordelijkheid houdt en geen verlengstuk is van politie en justitie.

4. Letselbeschrijvingen

Het onderzoek van en de rapportage over letsels bij slachtoffers van (vermeende) geweldsmisdrijven kan worden beschouwd als een bijzondere vorm van sporenonderzoek.

De term geweld heeft niet uitsluitend betrekking op fysiek geweld (mechanisch, chemisch, thermisch en/of biologisch), maar omvat in forensisch geneeskundige optiek ook psychische schade. Bij de term "mishandelen" dient men niet alleen te denken aan het (opzettelijk) toebrengen van schade maar ook aan het nalaten van handelen. Verder dient ook een indirect gevolg in de beschouwing te worden meegenomen. Zo kan bijvoorbeeld een kleine duw de reden van ernstig letsel (ongelukkige val) of een ongeval zijn.

De forensisch geneeskundige, die ten behoeve van het onderzoek naar letselschade werkzaam is, heeft ten aanzien van het slachtoffer een bijzondere positie. Hij/zij is geen hulpverlener, maar heeft een rol als deskundige in het onderzoek naar waarheidsvinding. Hiervoor is een onafhankelijke positie een eerste vereiste. Dit houdt onder meer in, dat er geen band mag bestaan tussen arts en betrokkene en dat de arts beschikt over voldoende specifieke kennis om over het gevraagde te kunnen oordelen. De beoordelingen dienen argumentatief en toetsbaar te zijn. Ook dient er enige aandacht voor de emotionele kant van het gebeuren te zijn.

Met genoemde rapportage wordt een drietal doelen nagestreefd:

1. een volledige inventarisatie en beschrijving van de opgelopen schade,
2. een weergave van de ernst van de schade en
3. het (zo mogelijk) leggen van een causaal verband tussen de schade en de mogelijke oorzaak ervan.

Indien het onderzoek direct aansluitend aan het letsel wordt gedaan, dient daartoe de dienstdoende forensisch geneeskundige te worden ingeschakeld. Hij/zij kan voor het onderzoek gebruik maken van de checklist in bijlage 1.

De uiteindelijke rapportage dient de volgende onderdelen te bevatten:

• een beschrijving van de gebeurtenis volgens het slachtoffer;
• de daardoor ontstane klachten;
• eventuele psychische gevolgen;
• de gevonden afwijkingen: lokalisatie, grootte, uitgebreidheid;
• zo mogelijk een conclusie inzake de oorzaak van de verwondingen.

De beschrijving van de verwondingen dient in begrijpelijk Nederlands te geschieden en te berusten op feitelijkheden. Daar waar feitelijkheden overgaan in veronderstellingen dient dit duidelijk in de tekst te worden aangegeven, bijvoorbeeld door het gebruik van termen als "passend bij" en "overeenkomend met". Schriftelijke toestemming van betrokkene is in alle gevallen vereist.